[  1]  Witsen Schipsbow en Bestier
pag
fol.
119. Hoe daenigkeit vyn yzer, stael, en
kohlen
koolen
. De platte en vier kande
[  2]  staven die met letter F gemerkt zijn, werden voor d'alderbeste gehouden, waer de gekroonde H navolgt; en het merck d'ongekroonde H,
[  3]  verdient in deught de derde plaetse.         Het Orgel-gront-yzer werd soo goed gehouden, als dat geene 't welck
med
met
de letter F is
[  4]  gemerckt.         Het Stockholmer yzer, is in'tgemeen zoo good niet als het Spanish yzer. Het yzer dat tot Dantzig werd
[  5]  gearbeit en van lange staven is, val beter als het geene tot Stockholm is bearbeit. Gelijk de vierkandte en lange Gottenburger
[  6]  staven mede beter zyn als die van Stockholm.         Haarts-yser is in minder waerdigkeit en niet het best, om
tos
tot
[  7]  Schips tuigen te verwercken.         Het Neurenberger stael daer en denneboom op staet, is het best; welcken
[  8]  Keur het merk de Zantloper
voglt,
volght,
dit de Hellebart, en daer na het Klaverblat reght of crom. Het Zweetsche
[  9]  stael werd tien ten hondert minder van waerdigkeit gehouden als het Neuenberger stael. Het stael 't geen hier
[ 10]  uit Bergsland werdt gebracht, en met een of twee raederen is gemerckt: Hans Musiker stael genaemt, werd in
[ 11]  Deught tusschen sweets en neurenberger gehouden.         Von grof yzer werden de scheeps ankers
[ 12]  gemaekt, met eenig Spaans yzer vermenght: welcke twee te saemen zigh zeer wel laeten mengen. Sapens yzer
[ 13]  alleen
felt
valt
the
te slap
(+ ni?is puto flaccidum +) en heeft geen stiifte.       
[ 14]  De koolen waer mede dit yzer ein stael gezmeet en heet werd gemaeckt, werden ons van Nieu-kaesteel gebragt,
[ 15]  die men voor de beste hout: de meeste Scotze koolen, zyn in't gemeen flimmer als de Neucastelsche, doch de sommige
[ 16]  syn wel so goet. Luyksche koolen zoo gote als de Neucastellsche.         On te koolen te proeven of te
[ 17]  goet zyn: so neemt eene hand vol, duwtze sterktoe, en opent de hant; zooze op te hant van
[ 18]  den andernvallen; zyn ze goet, maer blijven ze in een klomp, zo zyne zo onbequaem. Of in't water geworpen,
[ 19]  zoze datelijk zincken, zijn ze niet goet, maer moeten als vet (at pinquedo?) in'teerst op't water drijven
[ 20]  (+ postea cadent +) om goet te zijn.       
[ 21]  Witsen pag. 157. ? Zumm model des Scifbows kan man nehmen ein Pinaž schiff, lang oversteven 134 voeten
[ 22]  ist nur middelbare grÜže, und kÜnnen sowohl kleinere als grÜžere schiff nach diesen eingerichtet werden. Ein solch schiff solte
[ 23]  man leichtlich in 4 monathen mit 20 oder 22 Mannen bauen. Ein Schiff von 180oder 185 fuž kÜnnen hierzulande 50
[ 24]  man in 5 monathen
bauen
bequemlich volziehen
. Von den unkosten ist schwer etwas gewižes zu sagen, wegen der
[ 25]  Őnderung der Zeit und arbeits Leute; nichts destominder sagt ? ? will ich umb zur Nachricht folgends beyfčgen:
[ 26]  Onkost Certer (+ Certer, puto nachricht?, ?, constat.) von en schip lang 165 voet, wijt 43 voet, hohe 16 voet
[ 27]  daer boven acht en dan noch 7 voet:       
[ 28]  de kiel zall kosten
fl Gul
gulden
1000
[ 29]  de Vorsteven 300
[ 30]  de achtersteven 120, de Rantzoen–
[ 31]  houten 200, de Heck-balck 60,
[ 32]  t'zaem 380
[ 33]  2 Wulpen 80, 't broeckstuck 15,
[ 34]  de heckstutten 46, t'saem 131
[ 35]  7 Gangen in't Vlack 4 1/4 -
[ 36]  planck lanck, t'saemen 2460
[ 37]  5 Kimgangen van 5 gang zyn
[ 38]  50 plancken 2100
[ 39]  95 Buickstucken to 40 gl. 200 zitters
[ 40]  en legers tot 20 gl. komt 7800<
[ 41]  220 oplangen tot 18 gl. 3960
[ 42]  Het Kolzem 200, drie kim-wagers
[ 43]  van 5 duim 600, sum. 800
[ 44]  Voorde Wegers in't Vlack en
[ 45]  in de Kimmen 2200
[ 46]  voor twee balck-wegers
[ 47]  onder malkandere 7 duim 500
[ 48]  13 Kattespoors, tot 45, en 26
[ 49]  Zitters tot 30 gl. 1365
[ 50]  Voor 7 banden, 4 Spooren achter
[ 51]  in't Zogh, tot 40 guld. en 18
[ 52]  Zitters tot 30 980
[ 53]  30 overloops balcken 85, en 60
[ 54]  knies tot 60 gl. 6050
[ 55]  Voor kložen en lijphouten 450
[ 56]  Voor Vibben en karviel-houten 150
[ 57]  Voor balck en kim-wegers 560
[ 58]  Voor wegers tusschen beyde 560
[ 59]  32 Verdeckbalcken 50 gl. 64
[ 60] 
Kieds
Knies
tot 25, 3200.
[ 61]  twee banden voor in de boeg 150
[ 62]  achter aen de Spiegel 6 knies 400
[ 63]  Vorschaer-stocken 160
[ 64]  4 gang en Huit-dicht 5 planck
[ 65]  lanck, zijn 40 plancken 1400
[ 66]  2 Spant-barck-houten dick 9 duim. 1000
[ 67]  90. overloops plancken tot 9 g? 810
[ 68]  de zetgang 250
[ 69]  230 Stutten tot 15 gl. 3500
[ 70]  Voorhout tot de Breegang en poorten 300        
[ 71]  Een Spant barckhout 300, en een
[ 72]  spant-vollinge te samen 550
[ 73]  Noch een spant-barck-hout met
[ 74]  2 breet vollingen 280
[ 75]  Een Raehoudt en Zetgang 200
[ 76]  Vor regelingen en waageschot 70
[ 77]  Voor Rusten, Hals houten, en
[ 78]  klampen 120
[ 79]  Vor het Galion 300
[ 80]  [158] Vor Hout tot al het beelt werck
[ 81]  zo binnen als buyten 400
[ 82]  Vor al het binne-werck, schut
[ 83]  en Wulfften 150
[ 84]  Hout to kamers, kotten, kombuis
[ 85]  enz 1600
[ 86]  Voor 2 duims deelen 900
[ 87]  Voor 2 1/2 duims deelen
en ringels
700
[ 88]  Voor 1 1/2 duims deelen en ringels 700
[ 89]  38 derde deck-balcken tot 25 gl.
[ 90]  en 76 knies tot 8 gl. 1558.
[ 91]  vor balckwegers en kim–
[ 92]  wegers 296
[ 93]  Vor schaer-stocken op het
[ 94]  tweede deck, en en Lijffhouten 300
[ 95]  Voor't Rooster-werck en hoofden 150
[ 96]  Voor de Rooster boven
[ 97]  en Hoofden 150
[ 98]  Voor water-borden en
[ 99]  kim-wewgers 192
[100]  Voor Hut-blacken en knies 120
[101]  Voor alle knechten groot en
[102]  klein 200
[103]  Voor alle Betings, betings-
[104]  balcken en knies 200
[105]  Voor de Scheen-breecker
[106]  en ander Lijfhout 60
[107]  Voor kruis houten, klampen,
[108]  bos buncken en schandecken 400
[109]  2 Spiellen en't roer 200
[110]  voor arbeits 15000
[111]  vor de Masten 4100
[112]  voor een Spant-dicke Vollinge 200
[113]  Voor peck, teeren werck 500
[114]  Nagels en stellinge-houdt 600
[115]  Summa alle diežer unkosten 74152
[116]  verte
[117]  dieses alles       
[118]  Witsen
a un chapitre exprès
parte exprès
du bastiment det vaisseaux
[119]  françois. Item des bastimens de Anglois. Il loie? les anglois de
[120]  ce qu'ils font bastir. Die EnglŐnder, [S. 200] wenn sie vor
[121]  ? ? angenommen haben die lange des kiels, die diepte in die
[122]  hÜhle, und die Breite vom Boden. Der grože mast ist bey ihnen
[123]  2 1/2 die LŐnge vom Boden, aber sie nehmen auch ? die breidte und
[124]  diesfe vom schiff zusammen, solches duppelt, und was komt durch
[125]  3 getheilt, vor der lŐnge des grožen masts; andre nehmen
[126]  breite und diefte zusammen, [S. 201] dežen? so verduppelt die LŐge des
[127]  grožen masts. Ander fčgen die lŐnge vom kiel der breite
[128]  vom boden nebens der diefte zusammen, und zur sum fčgen sie
[129]  das verschill zwischen der diefte und breite diežes mulitiplicirt
[130]  durch die breite vom boden, das product darvon gedeelt durch
[131]  die lezte Sum, davon die uytkomst verdoppelt, ist das begerte.
[133]  summa 134. Adde der underschied zwischen breite und diefte, so ist 18
[134]  die summa ist 152, multiplicirt durch 133 giebt 5016 getehielt durch
[135]  152
giebt
blijft
de utstkomt 33, en verduppelt 66 die
[136]  begehrte lŐnge.         Focken mast 8/19 theil von grožen mast
[137]  de groote steng 1/2
des
grožen masts. Die grože bramseegels stang 1/4
[138]  de voor of fockesteng de de helfft von de voormast,
[139]  en de voor Bramzeils steng de helfft van de fockesteng de
[140]  Boeg spriet hebbe de lengte van de fockemast. De Bezaen
[141]  of Mižme Mast heeft de hoogte van de groote Mars
zeils
[142] 
seegels
mast van het bovenste Verdeck af te reckenen
[143]  en. [S. 205] De Englander nehmen ihre Seegel hoher als wir in Hol[S. 206]land
[144]  thun, verdoppelen offt ihre Segel ?hes bey uns unnothige
Kost gem
[145] 
Kost ge[m]acht
werd. Sie ubertreffen auch die Onže in veel soudig voeren, vor
[146]  Stagseegelen. Das auffbauen ihrer Schiff geschieht nicht wie bey uns
[147]  op vlacke-wercken maer in docken, 't geen vacken seyn, 't elcke
[148]  door opgelatene schut-deuren water kÜnnen in nehmen wenn der
[149]  Schiff gebauet seyn,
? ob
om die
doen rijsen en Zeel reete
[150]  bringen. Sie sind gewont ihre Schiffkielen aus mehr stucken zusammen zu
[151]  setzen alÜs die HollŐnder. Sezen alle das werck auf palen oder stocken anstatt
[152]  daž men hier das kiel auff balcken legt. Bauen ihre schiff in da boeg het
[153]  zwaerst sond plancken zeyn daer't dickst wegen des grožen anstožen den
[154]  sie leyden vom anstoženden water, en om instbarsting by steven vor zu
[155]  kommen. Zwischen die leggers machen sie schleuven tot schot voor 't water
[156]  waer kettings of touwen door komen, die nach pomp-put strecken,
[157]  welcke bewegelijck seyn om't water te konnen roeren, en alle ver–
[158]  vuilinge te weeren. 't Kolzen wird bey ihnen gemacht 't eenenmahl
[159]  van enen gestaltebinnewarts als de Kiel buyten waerts waer
[160]  tegen Slaep Balcken weder seyts van afleggen na de Schips Siiden toe.
[161]  Achter zyn ihre scheppen alle meest onder rond en niet plat.
[162]  De plancken, die zo voor als achter in steven kommen werden
[163]  bey haer met schwaere bouts daer an gekloncken, 't geen men
[164]  hier meest mit wel te voegen te wege bringt. Es ist ein grožer
[165]  irrthumb bey ihnen (+ den Englischen +) daž bey ihnen offt die schiffe
[166]  gemacht werden oben


all layers on
all layers off
last version
text layer 1
text layer 2
text replacement
deletion 1
insertion 1


back to index